ورود ثبت

ورود به سایت

نام کاربری *
گذرواژه *
مرا به خاطر بسپار
یکشنبه, 06 مرداد 1392 23:28

نقش ادبیات کودکان و نوجوانان در پاسخگویی به نیازهای آنان

کتاب های کودکان و نوجوانان نقش عمده ای در پاسخگویی به نیازها و رفع مشکلات آنان دارند. شناخت نیازهای کودکان و نوجوانان و معرفی کتاب های متناسب با نیازها، بحث عمدهٔ این مقاله می باشد. چنین روشی به منظور پاسخگویی به نیازها و حل مشکلات روحی، کتاب درمانی نامیده می شود.

از جمله نیازهای مورد بحث، نیازهای عاطفی، اجتماعی، مذهبی، نیاز به دانستن و ارضای حس کنجکاوی، نیاز به ارتباط با طبیعت، نیاز به شناخت استعدادها و توانایی ها می باشد. در رابطه با ارضای هر نیاز، تعدادی کتاب مناسب معرفی می گردد و درنهایت از موانعی که ممکن است تأثیر این روش، یعنی کتاب درمانی را در پاسخگویی به نیازها یا درمان مشکلات کم کنند، نیز یاد می شود.
این مقاله نیازهای گوناگون کودکان و نوجوانان را از دیدگاه «مازلو» روانشناس انسانگرا، و نیازهای مورد توجه از دیدگاه مؤلف را بررسی می کند و برای هریک از نیازها، انواع کتاب هایی را که در پاسخگویی به آن نیازها مؤثرند نام می برد. جایگاه نیازهای مورد توجه مؤلف، در هرم نیازهای «مازلو» مشخص می شود ودلایلی که به موجب آن ها کتاب های انتخاب شده قابلیت پاسخگویی به نیازهای تعیین شده توسط «مازلو» را دارند، مختصراً شرح داده می شوند. در این نوشته، منظور از منابع خواندنی آن دسته از ادبیات کودکان است که با هدف آموزش، تربیت، و پرکردن اوقات فراغت کودکان و نوجوانان تهیه شده اند و به طور غیرمستقیم مقصود خود را بیان می کنند.
بررسی متون نشان می دهد که کتابداران، پزشکان، روانشناسان و معلمان مدارس از جمله گروه هایی از جامعه هستند که بیشتر از دیگران به ارزش و اهمیت ادبیات کودکان و نوجوانان در رشد شخصیت و رفتار آنان توجه نشان می دهند. مطالعهٔ کتاب، بخصوص داستان، به کودکان و نوجوانان کمک می کند تا شناخت لازم از خود را به دست آورند یا به ویژگی های خاص شخصیتی خود مانند خجول بودن پی ببرند و درک بهتری از پیچیدگی فکر، رفتار انسان، و ارتباط این رفتار با ویژگی های شخصیتی به دست آورند و به این ترتیب، به سلامت فکری لازم برسند. شناخت از خود، با مطالعهٔ داستان و از راه تعامل با شخصیت یا شخصیت های داستان به دست می آید.
«گلدینگ» و «گلدینگ»[۲] معتقدند با مطالعهٔ کتاب، تغییر از طریق پالایش درونی[۳]، بینش[۴]، یا تقلید رفتار شخصیت ها صورت می گیرد. برخی از پژوهشگران و صاحبنظران در رابطه با اثرات مطالعهٔ داستان و سایر منابع، پژوهش هایی انجام داده اند یا به گزارش تجربه ها و نظریه ها پرداخته اند.[۵] از جمله، پژوهش های انجام شده توسط «هیز» و «آمر» نشان داد که ۲۷ دانش آموز با سن ۱۶ـ۷ سال، پس از مطالعهٔ یک داستان که بر مقابله با مشکل تأکید داشت، بهتر توانستند بیماری دیابت خود را کنترل کنند. نتایج پژوهش «مارلو» و «میکوک» نیز تاحدی نتایج پژوهش «هیز» و «آمر» را تأیید کرد. در این نتایج توصیه شده که چون شناخت از خود، کلیدی برای حل مشکلات است، درصورت توصیهٔ کتاب برای مطالعه، باید دقت شود که محتوای آن، خواننده را به سوی کسب این شناخت هدایت کند. همچنین، کتاب باید برای کودک و نوجوان امکان همانند سازی را به وجود آورد و به شناخت ارزش ها و به کسب درک، آرامش و امید کمک کند.
سایر پژوهش ها نیز به نتایج مشابهی دست یافته اند و یادآور می شوند که اگر کودکان و نوجوانان با خواندن کتاب های مناسب بتوانند وجه اشتراکی بین احساسات، توانمندی ها یا مشکلات خود و شخصیت های داستان پیدا کنند، شناخت بهتری نسبت به آن حالت ها به دست می آورند، به صحبت کردن دربارهٔ آن ها می پردازند، بینش لازم نسبت به این امور را کسب می کنند، و درصورت بروز مشکل می توانند به حل آن بپردازند. همانند سازی و نتیجهٔ آن (یعنی شناخت)، امکان بحث و برون ریزی احساسات (یعنی تخلیهٔ هیجانات)، از جمله مزایای کتاب خوانی برای رشد شخصیت و حل مشکلات هستند.
چون کودکان و نوجوانان دارای احساسات، توانمندی ها و مشکلات متفاوتی هستند ـ به عبارت دیگر، چون دارای ویژگی های شخصیتی گوناگونی هستند و نیز در زمان ها و دوران های مختلف زندگی، نیازهای متفاوتی دارند، ضروری است که نیازهای آنان شناسایی شود. در صورت شناسایی این نیازها می توان کتاب های مناسب برای هر نیاز را توصیه کرد.
«نیاز عبارت است از نیرویی که از ذهن و ادراک آدمی سرچشمه می گیرد و اندیشه و عمل را چنان تنظیم می کند که فرد به انجام رفتار می پردازد تا وضع نامطلوبی را درجهتی مطلوب تغییر دهد و حالت نارضایتی را به رضایت و ارضای نیاز تبدیل کند».[۶]
روانشناسانی مانند «کارل راجرز»[۷]، «اریک فروم»[۸] و «هنری الکساندر ماری»[۹] از جمله صاحبنظرانی بودند که برای نیازهای انسانی تقسیم بندی هایی کردند. ولی نظریه های «مازلو»[۱۰] روانشناس انسانگرا، بیشتر مورد توجه است.
از دیدگاه «مازلو» (۱۹۶۷) نیازهای انسانی در پنج گروه و سلسله مراتب زیر، که به هرم نیازها از دیدگاه «مازلو» معروف است، دسته بندی می شوند:
ـ نیازهای فیزیولوژیک، یا نیاز به آب، غذا، هوا، و مانند آن ها؛
ـ نیازهای مربوط به ایمنی، یا نیاز به احساس امنیت و داشتن محیطی امن؛
ـ نیازهای مربوط به عشق و محبت، یا نیاز به داشتن روابط محبت آمیز با دیگران؛
ـ نیازهای مربوط به احترام و عزت نفس، یا نیاز به کسب احساس اعتماد و مورد پذیرش قرارگرفتن؛
ـ نیازهای مربوط به خودشکوفایی، یا نیاز به شناسایی و تحقق استعدادها.
او معتقد است که در شرایط بسیار ابتدایی، نیازهای اساسی مانند نیازهای فیزیولوژیک و ایمنی شکل دهندهٔ رفتار هستند و در صورتی که این نیازها ارضا شوند، نیازهای دسته های بعدی، هدایتگر رفتار خواهندبود؛ درعین حال، معتقد است که این نیازها قطعی و انعطاف ناپذیر نیستند.
به نظر «مازلو» رفتارهای آدمی منشأ چند گانه دارند و افزون بر نیازها، محرک های بیرونی نیز در ارضای آن ها دخیل اند (همان). از جملهٔ این محرک ها می توان به اطلاعات و تجربه هایی که باید به افراد منتقل شوند اشاره کرد. مطالعهٔ داستان های مناسب موجب انتقال اطلاعات و تجربه ها به طور غیر مستقیم می شود و با شناختی که در فرد، نسبت به شخصیت خود و دیگران به وجود می آورد، بینش، ارزش ها و رفتارهای او را متحول می کند. به نیازهای مطرح شده توسط «مازلو» نیز می توان با اطلاعات به دست آمده از طریق داستان ها و دیگر کتاب های کودکان، پاسخ داد.

● انواع نیازهای کودکان و نوجوانان
برای این که بتوان براساس هرم نیازهای «مازلو» به نیازهای کودکان و نوجوانان پاسخ داد، باید مشخص کرد که در رابطه با هر نیاز، چه نوع از منابع خواندنی است که اطلاعات و تجربه های لازم را در اختیار آنان قرار می دهد. مطالعهٔ کتاب های خواندنی مناسب که باتوجه به نیازهای آنان تهیه شده، منبع اطلاعاتی مناسبی برای آن ها است که فرصت لازم را برای پاسخگویی به نیازها، از طریق افزایش شناخت آنان نسبت به خود و محیط اطراف فراهم می آورد. در این قسمت، نیازهای اطلاعاتی کودکان و نوجوانان مورد بررسی قرار می گیرد، منابع خواندنی مناسب معرفی می شوند و جایگاه آن ها در هرم نیازهای «مازلو» مورد اشاره قرار می گیرد.

۱) نیازهای عاطفی
دوست داشتن و دوست داشته شدن و مورد محبت قرارگرفتن از نیازهای مسلم هر انسان است و این نیاز در کودکان و نوجوانان کاملاً محسوس است؛ اگر فرصت محبت کردن برای آنان فراهم شود، یقیناً توانایی جلب توجه دیگران و ایجاد فرصت برای این که دیگران نیز بتوانند آنان را دوست داشته باشند و به آنان توجه کنند نیز به وجود خواهد آمد. همان گونه که اشاره شد، همهٔ انسان ها دارای این نیاز عاطفی هستند، ولی همهٔ آنان توانایی ابراز محبت خود به دیگران، و توانایی جلب محبت دیگران را ندارند. این ناتوانی ممکن است نتیجهٔ محرومیت از محبت کافی در دوران کودکی، و ریشهٔ بسیاری از مشکلات روحی در نوجوانی و بزرگسالی باشد.
یکی از راه های ارضای این نیاز و فراهم کردن امکان چشیدن طعم شیرین محبت کردن و محبت دیدن، استفاده از کتاب هایی است که رنگ و بوی عاطفی دارند، مانند کتاب هایی که ارتباط نزدیک حیوان و انسان، و انسان ها را نسبت به هم نشان می دهند. مثلاً در کتاب شبان کوچک در غار، بره، بز و پسرک چوپان در تاریکی غار محبوس می شوند. این حیوانات از ترس صدای مهیب غرش کوه به چوپان جوان پناه می آورند و در کنار او احساس امنیت می کنند. در همین کتاب، فداکاری سگ چوپان جوان، که با کمک دختر کوچکی، تا نجات صاحب جوان خود آرام ننشست، هیجان خاصی به داستان می بخشد و رابطهٔ عاطفی بین حیوان و انسان را نشان می دهد.
کتاب جوراب پشمی داستان فداکاری پسر جوانی است که با کار و تلاش بسیار، جوراب پشمی که آرزوی خریدنش را داشت تهیه می کند؛ ولی به جای این که خود لذت پوشیدنش را احساس کند، آن را به دوستش، که می داند او نیز خیلی به آن نیاز دارد هدیه می کند. او با این عمل، سرشار از غرور می شود و انقلابی در درون خود ایجاد می کند. در داستان اولین انشا، درک عمیق معلم انشا از وضعیت دانش آموزی که انشای خود را ننوشته ولی خیلی زیبا آن را از روی دفتر سفید می خواند، اثری فراموش نشدنی بر روحیه او می گذارد. او پس از جدا شدن از معلم، به جای راه رفتن می دود و می پرد و بدین وسیله شادی درونی خود را نشان می دهد.
کتاب مادر، مادر است نیز به بیان احساسات عاطفی مادر سنجاب به بچهٔ خود می پردازد و به خواننده احساس مادر بودن، تعلق و عاطفه را نشان می دهد. راز آواز، داستان دیگری از همدردی و درک متقابل احساس است. این درک در کتاب مادر، مادر است به رهایی بچهٔ سنجاب، و در این کتاب به آواز خواندن بلبلی که آوازش را گم کرده بود، منجر می شود.
تنها نبودن در غم و گرفتاری، که از طریق همانندسازی با شخصیت های داستان پیش می آید، در آرامش و رهایی از اضطراب تأثیر بسزایی دارد. غروری که از محبت کردن یا محبت دیدن در کودکان و نوجوانان ایجاد می شود، مانند پایه های محکمی در شخصیت آن ها و برای ساختن زندگی سالم شکل می گیرد. کتاب هایی از جمله داستان های یادشده، به نیازهای مربوط به عشق و محبت و نیز عزت نفس در هرم نیازهای «مازلو» پاسخ می گویند.

۲) نیازهای اجتماعی
در دنیای رو به تحولی که در آن، ارتباط و توانایی برقراری ارتباط با دیگران نقش عمده ای در موفقیت افراد دارد باید به نیازهای اجتماعی توجه بسیار شود. کودکان و نوجوانان درصورتی که بتوانند با بزرگسالان، با همسالان خود، با افراد بیگانه، با معلم و با والدین ارتباط مناسب برقرار کنند، قادر خواهند بود بسیاری از نیازها و مشکلات خود را در زندگی برطرف کنند. معمولاً این افراد در برخورد با دیگران از اعتمادبه نفس لازم برخوردارند و می دانند مشکلی را که در رابطه با دیگران یا در همکاری با دیگران دارند، چگونه حل کنند. داشتن فرصت کافی برای برخورد با دیگران به تدریج امکان شناخت شخصیت ها و توانایی برقراری ارتباط با شخصیت های مختلف را فراهم می آورد؛ فرد می تواند به مشکلات شخصیتی خود نیز پی ببرد و در جهت اصلاح آن ها برآید. اعتماد به نفسی که در برخورد با دیگران به دست می آید، کلید اصلی حل بسیاری از مشکلات شخصیتی فرد، و حل مشکلات دیگران است. مجموع این توانایی ها زیربنای یک زندگی اجتماعی سالم را فراهم می آورند.
از جمله عواملی که در ساختن زندگی اجتماعی سالم و توانایی ارتباط با دیگران اثر دارند، مطالعهٔ کتاب هایی است که توانایی برقراری ارتباط با دیگران، و روحیهٔ همکاری و همیاری را در افراد تقویت کنند. بهترین نان برای مهربان ترین حیوان از جملهٔ این کتاب ها است. این کتاب، از دیدگاه های مختلف می تواند مورد توجه صاحبنظران ادبیات کودکان باشد. یکی از این جنبه ها، تأثیر خاصی است که از نظر زندگی اجتماعی بر خوانندگان جوان دارد: نان خوشبویی پخته شده و قرار است به مهربان ترین حیوان داده شود. جستجو برای پیداکردن مهربان ترین حیوان در خانوادهٔ حیوانات جنگل شروع می شود. هریک از حیوانات فکر می کند مهربان ترین حیوان است. از این میان فقط خرگوش است که دیگری را به عنوان مهربان ترین حیوان معرفی می کند و در نهایت وقتی خود به عنوان مهربان ترین حیوان انتخاب می شود، هدیهٔ خود را بین همه تقسیم می کند. خوش بینی و خوش نی ّتی خرگوش و نوعدوستی او، الگوی جالبی از نظر رفتار اجتماعی برای کودکان و نوجوانان است و بیشتر کودکان، حتی کودکان خودبین و مغرور، رفتار خرگوش را مورد تمجید قرار می دهند. کتاب صیاد که با نام رهایی نیز چاپ شده، نمونه ای از همیاری و همفکری در جستجوی راه حل مناسب برای حل یک مشکل همگانی است. همیاری پرندگان در این داستان منجر به رهایی آنان از دام صیاد می شود. داستان های دیگری مانند هدیه ای برای بچه های کنار شط، کتابخانهٔ ما، و خمره نیز به نیازهای اجتماعی پاسخ می دهند.
این کتاب ها نمونه هایی از ادبیات کودکان هستند که فعالیت های اجتماعی و توانایی تطبیق و هماهنگی فرد با دیگران در حرکت های اجتماعی را تشویق می کنند.
نظر به اینکه توان همگامی با گروه و ارائهٔ راهکاری برای حل مشکلات گروهی در انسان احساس غرور و خودپنداری به وجود می آورد، داستان هایی که به مسائل اجتماعی می پردازند، به نیازهای مربوط به عزت نفس که از جمله نیازهای تعیین شده از طرف «مازلو» است، پاسخ می گویند. از طرف دیگر، فعالیت های گروهی، احساس امنیت اجتماعی را نیز تأمین می کند. بنابراین، این کتاب ها به نیازهای مربوط به ایمنی در هرم نیازهای «مازلو» نیز پاسخ می گویند.

۳) نیاز به دانستن و ارضای حس کنجکاوی
داشتن فکر فعال، خلاق و جستجوگر یکی از ویژگی های انسان های موفق در عصر متحول کنونی است. درصورتی می توان چنین ویژگی هایی را در کودکان و نوجوانان پرورش داد که امکان جستجوی پاسخ برای سؤال های بی شمار و کنجکاوی پایان ناپذیر آنان فراهم شود. ایجاد فرصت هایی برای تجربه، و آگاهی از تجربه های دیگران نیز راهی است برای ایجاد انگیزهٔ فکری، بیدارکردن حس کنجکاوی، و پاسخ به روحیهٔ کنجکاو آنان.
استفاده از کتاب های علمی در زمینه های گوناگون و متناسب با ویژگی های سنی و علاقهٔ آنان، به بسیاری از کنجکاوی های کودکان و نوجوانان دربارهٔ محیط اطراف و دلیل بسیاری از پدیده های طبیعی و روابط علّی پاسخ می دهد. کتاب های علمی ساده با مثال های ملموس و قابل درک، بخصوص اگر امکان عمل و آزمایش نمونه ها یا مشاهدهٔ آن ها وجود داشته باشد، یکی از مناسب ترین وسایل ارضای روحیهٔ کنجکاوی و نیز تقویت آن است. کنجکاوی در مورد پدیده های اطراف، که معمولاً به صورت سؤال های متعدد مطرح می گردد، باعث فعال شدن ذهن می شود. افرادی که دارای فکر فعال باشند قادر خواهند بود مشکلات زندگی را بهتر حل کنند؛ آنان افرادی مستقل هستند که معمولاً بهترین راه را برای حل مسئله ای که با آن روبرو می شوند، جستجو می کنند.
کتاب هایی مانند پدیده های جو ّ ی، آتشفشان ها، لایه های زمین، اختراعات، تکامل ماشین، هواپیما، مجموعه انتشاراتی علوم من، آب در کشورهای آسیا ـ اقیانوسیه، چرا چنین است، نقش و نگار، برای مطالعه مفیدند. از کتاب های مناسبی که به شرح حال مخترعان و دانشمندان می پردازند و شرح تلاش خستگی ناپذیر آنان برای ارضای حس کنجکاوی و اهمیت امید در راه رسیدن به هدف می باشند، نیز می توان یاد کرد. از آنجا که مطالعهٔ کتاب های علمی بخصوص کتاب های شرح حال علمی، نقش مهمی در شناخت استعداد و علاقه ها دارند، این گروه از منابع اطلاعاتی به نیازهای مربوط به خودشکوفایی پاسخ می دهند. ولی بسیاری از کتاب های علمی، مانند مجموعهٔ بدن انسان چگونه کار می کند؟ اطلاعاتی دربارهٔ نیازهای اصلی انسان (مانند این که تغذیه مناسب چیست و چگونه سیستم بدن را به کار می اندازد، بهداشت چگونه باید رعایت شود، و...) را در اختیار کودکان و نوجوانان قرار می دهند.
کسب چنین اطلاعاتی به معلومات آنان می افزاید و در فعالیت های اجتماعی، بهتر می توانند دانش خود را نشان دهند و این امر به عزت نفس آن ها می افزاید. بنابراین، این کتاب ها در سه سطح، به نیازهای فیزیولوژیک، خودشکوفایی و عزت نفس در «هرم نیازهای مازلو» پاسخ می دهند.

۴) نیازهای مذهبی
اعتقاد به خداوند، داشتن ایمان و الگوهای صحیح رفتاری و اعتقادی، نه تنها روش زندگی مناسب را به کودکان و نوجوانان می شناسانند، بلکه ارزش هایی را که لازمهٔ یک زندگی سالم است به آنان معرفی می کنند. بی اعتقادی به ارزش های صحیح زندگی باعث می شود نوجوانان معیارهای بی ارزشی را انتخاب کنند و درنهایت به سرخوردگی و پوچی در زندگی روآورند. کتاب هایی مانند تشنهٔ دیدار، کودکی من، سرگذشت حضرت محمد(ص)، ازجملهٔ کتاب های مفید در این زمینه هستند. مجموعه کتاب های قرآن و طبیعت که به تشریح پدیده های علمی از دیدگاه قرآن و رابطهٔ آن با خلقت توجه می کند، نیز از دیگر کتاب هایی هستند که به اثبات وجود خداوند و عظمت خلقت اشاره دارند. هدف در این مقالهٔ کوتاه، بررسی معیارهای انتخاب کتاب های مناسب نیست، ولی از آنجاکه کتاب های مذهبی باید ارزش ها و الگوی مذهبی را به کودکان و نوجوانان بشناسانند و ایمان را در آنان ایجاد و تقویت کنند، در صورتی که مناسب نباشند ممکن است صدمهٔ جبران ناپذیری به گرایش آنان به مذهب بزنند. بنابراین به چند خصوصیت عمدهٔ کتاب های مذهبی مناسب اشاره می شود.
کتاب مذهبی باید شخصیت های واقعی مذهبی را بشناساند، از تعصب به دور باشد، نثر ساده و شیوایی داشته باشد و تاحد ممکن به صورت غیرمستقیم و داستان گونه به بیان مطلب بپردازد، پدیده ها و مثال های آن دور از ذهن نباشند، در پرورانیدن ماجرا و ساخت و پرداخت آن و نیز در تصاویر و صفحه آرایی آن، استفادهٔ خوبی از هنر به عمل آید، و پیام های مذهبی با نیازها و شرایط اجتماعی روز هماهنگ باشند. از جمله کتاب هایی که این ویژگی ها را دارند به چند مورد دیگر نیز می توان اشاره کرد؛ مانند مجموعه داستان های بازگشت به زندگی، نماز فرشته، نذر، سحر و شب بوها، نماز، و شکوه شهادت.
از آنجاکه پذیرش الگوهای با ارزش در زندگی، درک مفهوم هستی و ایمان را در انسان تقویت می نماید و او را به خداوند نزدیکتر می کند، کتاب هایی که این اطلاعات را در اختیار قرار دهند، در ایجاد امنیت خاطر، آرامش فکر، و دور شدن نگرانی و اضطراب بسیار مؤثرند. بنابراین، این دسته از منابع و کتاب ها به نیاز مربوط به ایمنی در «هرم نیازهای مازلو» پاسخ می دهند.افزون بر آن، چون الگوهای صحیح رفتاری را در اختیار خواننده قرار می دهند، با استفاده از همانندسازی و تقلید، در رشد فکری و رفتاری او اثر دارند. رفتارهای صحیح اجتماعی، به کسب موقعیت های اجتماعی، خودپنداری و عزت نفس منجر می شوند. پس این کتاب ها به نیازهای مربوط به عزت نفس و خودشکوفایی نیز پاسخ می دهند.

۵) نیاز به ارتباط با طبیعت
تضاد در طبیعت در روحیهٔ انسان نیز وجود دارد. برای این که کودکان و نوجوانان بتوانند با تضاد درون خود مبارزه کنند و ناملایمات زندگی را بپذیرند، باید با طبیعت مأنوس شوند. کسانی که طبیعت گرا هستند معمولاً روحیه ای سالم و متعادل دارند، سختی و مبارزه را خوب تحمل می کنند، و بهتر با مشکلات روبرو می شوند. افزون برآن، طبیعت محل کشف بسیاری از رمزهای خلقت است. آنچه را که کودکان و نوجوانان در کتاب های علمی می خوانند باید در طبیعت نیز تجربه کنند و بسیاری از شعارها و عقاید مذهبی را در طبیعت لمس کنند؛ در این صورت می توان انتظار داشت که آن ها را بپذیرند. بنابراین، افزون بر این که کودکان و نوجوانان باید ساعت هایی را در طبیعت بگذرانند، باید کتاب هایی را در رابطه با طبیعت، حیوانات و زندگی آن ها ـ پدیده هایی که دیدن آن ها به صورت عادی ممکن نیست ـ مانند زندگی جانوران در قطب، زیر دریا، یا رشد و نمو گیاهان را مطالعه کنند. داستان هایی که در طبیعت اتفاق می افتند و زیبایی های طبیعت را ترسیم می کنند یا خشونت طبیعت و راه های مبارزه با آن را نشان می دهند نیز تأثیر خوبی در انس گرفتن انسان با طبیعت و شناخت آن دارند. از جملهٔ این کتاب ها داستان شبان کوچک در غار است که زندگی در روستا و در میان حیوانات، در کوهستان، و نیز خشم طبیعت را نشان می دهد. قارقارک در مزرعه، زندگی روستایی و طبیعت روستا را به تصویر می کشد. کتاب موج، طوفان های سهمگین در ژاپن، و بیابان اطلاعات مناسبی در شناخت طبیعت و تضاد در آن در اختیار قرار می دهند.
توصیف زیبایی های طبیعت یا ناملایمات آن به خواننده کمک می کند به درک تضاد در طبیعت بپردازد. این درک، درحقیقت درک تضاد درون خود خواننده است، که او را با روحیهٔ حساس یا زمینه های زیبایی شناسی درون او آشنا می سازد و به گونه ای به خودپنداری و خودشناسی او کمک می کند. افزون بر آن، او را برای مقابله با مشکلات، توانمند می سازد. بنابراین، این نوع کتاب ها به نیازهای خودشکوفایی و ایمنی در «هرم نیازهای مازلو» پاسخ می گویند.

۶) نیاز به شناخت استعدادها و توانایی ها
بسیاری از افراد در بزرگسالی زمینه های علاقه و توانایی های خود را کشف می کنند. این افراد احتمالاً در دوران کودکی و نوجوانی فرصت شناخت و درنتیجه پرورش قابلیت های خود را پیدا نکرده اند. عدم شناخت استعدادها و علاقه و توانایی در بعضی از افراد موجب سرخوردگی و بروز بسیاری از ناملایمات اخلاقی و رفتاری می شود. افزون بر آن، بر اثر عدم شناخت، فرد در زمینه هایی فعالیت می کند که انگیزهٔ لازم را در آن ها ندارد و بنابراین، نمی تواند پویا باشد؛ توانایی و نیروی او به هدر می رود و برای خود و جامعه چندان مفید نخواهد بود. چه بسا که سرمایه گذاری برای آموزش این گونه افراد نیز بهره دهی لازم را نداشته باشد. برای پیشگیری از این مشکل، باید به کشف استعدادها و پرورش و بهره گیری از آن ها کمک کرد. به این منظور، باید کودکان و نوجوانان را در شرایطی قرار داد که خود و اولیای آنان به زمینه های مورد علاقهٔ آن ها پی ببرند و کشف کنند که چه فعالیتی مورد علاقهٔ آنان است یا چه نوع سرگرمی را ترجیح می دهند.
یکی از راه های شناخت زمینه های مورد علاقه، استفاده از کتاب های مناسب است. کودکان و نوجوانان را باید با انواع کتاب های سرگرمی آشنا کرد. از جملهٔ این منابع پرها، سنگ ها، هسته ها، دور ریختنی ها، بیکار ننشینید، آزمایش کنید، چرا چنین است؟ می باشند. مطالعهٔ شرح حال هایی که به صورت داستانی تهیه شده اند نیز به خواننده کمک می کنند تا به شناخت لازم از خود، علاقه ها و استعدادهای خود دست یابد، مانند شرح حال امیرکبیر، هلن کلر، ادیسون، مادام کوری، گالیله، و...
چون چنین کتاب هایی به شناخت علاقه ها و استعدادها کمک می کنند، توانایی پاسخگویی به نیازهای مربوط به خودشکوفایی در «هرم نیازهای مازلو» را دارند. افزون بر آن، با خواندن این گونه کتاب ها، بخصوص در مواردی که خواننده را تشویق به تمرین و انجام آزمایش ها، و درست کردن وسایل سرگرمی یا علمی می کنند، هماهنگی فکر و دست، مهارت های فیزیکی، و توانمندی در انجام فعالیت ها را در او تقویت می کنند. این توانمندی ها و دانش به دست آمده موجب خودپنداری و تقویت عزت نفس در او می شود و او می تواند خود را در زندگی اجتماعی بهتر نشان دهد. بنابراین، در پاسخگویی به نیازهای مربوط به عزت نفس نیز مؤثرند.
خلاصه ای از انواع نیازها و کتاب های مناسب برای پاسخگویی به آن ها در جدول زیر نشان داده می شود.
جدول تطبیقی نیازها و کتاب هایی که می توانند پاسخگوی این نیازها باشند

● سخن آخر
برای برخورداری از یک زندگی سالم، باید ضمن جلوگیری از بروز بسیاری مشکلات روانی، توانایی های فردی تقویت شوند. شناخت نیازهای کودکان و نوجوانان در سنین مختلف و فراهم آوردن امکانات لازم برای پاسخگویی به آن ها، از بروز بسیاری از مشکلات روانی در کودکی و بزرگسالی جلوگیری می کند. دراین راستا، استفاده از ادبیات کودکان و نوجوانان یکی از راه های درمانی شناخته شده است. کتاب درمانی، ابزار مناسبی برای کسب تجربه و اطلاعات برای پاسخگویی به نیازهای گوناگون است. در صورت شناخت نیازها و شناخت کتاب های مناسبی که می توانند به نیازها پاسخ دهند و آن ها را ارضا کنند، ادبیات کودکان به رشد مناسب و متعادل کودکان و نوجوانان کمک می کند. شناسایی این کتاب ها و تطبیق آن ها با نیاز ها، یکی از وظایف متخصصان تعلیم و تربیت و ادبیات کودکان است. این کتاب ها باید به اطلاع عامهٔ مردم برسند تا استفاده از این ابزار همگانی شود و به سلامت روانی جامعه کمک کند. در ضمن، وجود سیاهه ای مناسب از این نوع منابع، خانواده ها را از سردرگمی برای جستجوی کتاب مناسب رها می سازد.
از طرف دیگر، چون ادبیات کودکان به طور غیر مستقیم به تربیت و پرورش کودکان و نوجوانان می پردازد، ابزار مناسبی برای کمک به کسانی است که نیازهای آنان ارضا نشده و به خودشناسی نرسیده اند و دچار مشکلات روحی هستند. کتاب های مناسبی که به مسائل عاطفی، اجتماعی یا مذهبی پرداخته اند، ابزاری هستند برای درمان فرد مضطرب، وحشت زده، نگران و گوشه گیر. او، با همانندسازی به شناخت ویژگی های شخصیتی خود می پردازد و از مشکلات رهایی می یابد. کتاب درمانی، یکی از راه های درمانی لذت بخش است که ارزش تجربه و کتاب را می شناساند و در تشویق به مطالعه مؤثر است.
بحث ارائه شده دربارهٔ انواع نیازهای کودکان و نوجوانان و ارضای آن ها توسط منابع خواندنی، به هر دو مورد فوق اشاره دارد. به عبارت دیگر، مطالعهٔ کتاب های متناسب با نیازها، نه تنها از بروز بسیاری از مشکلات روانی و شخصیتی در زندگی جلوگیری می کند، بلکه در صورت بروز آن ها چه بسا مشکل گشا نیز باشد. استفاده از کتاب به عنوان ابزاری برای پیشگیری از مشکلات و برای برخورداری از سلامت روانی و درمانی در برخی از دردهای روحی یا برای رفع برخی از مشکلات، باید مورد توجه کتابداران، روانشناسان، اولیای مدرسه و خانواده قرار گیرد. این روش به جای این که به بیان فایده های کتاب بسنده کند، بر کاربرد کتاب در زندگی تأکید می کند.
باید یادآور شد که ممکن است مسائل و مشکلاتی چند، روند استفاده از این ابزار را دچار مشکل سازند. از جمله به چند مورد زیر می توان اشاره کرد:
۱) بی علاقگی خواننده؛
۲) پرداختن به مسائل سطحی در کتاب؛
۳) نبود کتاب مناسب برای مشکلات یا نیازهای گوناگون؛
۴) نا آشنایی معرف و واسطه (والدین، کتابدار یا پزشک) با منابع مناسب، یا اطلاعات ضعیف آن ها نسبت به منابع؛
۵) نا آشنایی یا شناخت ناقص واسطه ها از نیازها یا مشکلات روحی کودک و نوجوان.
بنابراین، ضروری است افرادی که به عنوان واسطه بین کتاب و کودک و نوجوان فعالیت می کنند ویژگی های زیر را داشته باشند:
۱) کتاب دوست باشند و شناخت مناسبی از ویژگی های کتاب مناسب داشته باشند؛
۲) دارای تفکر تحلیلگر باشند و بتوانند برداشت عمیقی از محتوا و پیام (های) کتاب به دست آورند؛
۳) با روانشناسی کودکان و نوجوانان آشنا باشند و نیازهای سنین مختلف و مشکلات روحی آنان را بشناسند؛
۴) با روش های کتابخوانی و بحث و بررسی کتاب آشنا باشند و توانایی برگزاری جلسه های کتابخوانی را داشته باشند.

منابع
بابایی، محمود. مبانی نیازسنجی اطلاعات. اطلاع رسانی، دوره ۱۲، شماره۴، ۱۳۷۶.
حجازی، بنفشه. ادبیات کودکان و نوجوانان، ویژگی ها و جنبه ها. تهران: روشنگران، ۱۳۷۴.
خمارلو (آهی)، توران. گذری در ادبیات کودکان. تألیف لیلی ایمن (آهی)، و مهدخت دوست آبادی، تهران: شورای کتاب کودک، ۱۳۵۲.
رحیمی نیک، اعظم. تئوری نیاز و انگیزش. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، ۱۳۷۴.
شعاری نژاد، علی اکبر. روانشناسی رشد. ویرایش ۵، تهران: اطلاعات، ۱۳۷۲.
شعاری نژاد، علی اکبر. ادبیات کودکان، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۴.
قربانی، ولی. بررسی نیازهای اطلاعاتی دانش آموزان دبیرستانی شهر مشهد و ارزیابی توانایی مجموعه کتابخانه ها در برآوردن این نیازها در سال تحصیلی ۱۳۷۹ـ ۱۳۷۸. پایان نامه کارشناسی ارشد. مشهد. دانشگاه فردوسی مشهد. دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، ۱۳۷۹.
مازلو، آبراهام. انگیزش و شخصیت. ترجمه احمد رضوانی. مشهد: معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی، ۱۳۶۷.
Gladding, Samuel T. and Claire Gladding. "The ABCs of bibliotherapy for school counselors." School Counselor, Sep ۱۹۹۱, vol. ۳۹ (۱), p.۷ ۱۲.
Hayes, janice S. and Kim Amer. "Bibliotheray: Using fiction to help children in two populations discuss feelings." Pediatric nursing. Jan/Feb ۱۹۹۹. vil. ۲۵ (۱). p. ۹۱ ۹۵.
Shechtman, Zipora and Rachel Nachshol. "A school based intervention to reduce aggressive behavior in maladjusted adolescents." Journal of Applied Developmental Psychology. ۱۹۹۶, vol. ۱۷. p.۵۳۵ ۵۵۲.
۱. عضو هیئت علمی دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه فردوسی مشهد
(E mail: این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید )

۱. Gladding and Gladding, ۱۹۹۱.
۲. Catharsis
۳. Insight
۴. Borders and Paisley, ۱۹۹۲; Shechtman and Nachshol, ۱۹۹۶; Hayes and Amer, ۱۹۹۹; and Marlowe and Maycock, ۲۰۰۰.
۱. الکساندر ماری، نقل شده در: رحیمی نیک۱۳۷۴، ۱۰.
۲. Carl Rogers
۳. Erich Fromm
۴. Henry Alexander Mary
۵. Maslow

خواندن 1037 دفعه

نوشتن دیدگاه

تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

Go to top